و در كتاب توحيد از امير المؤمنين (عليهالسلام) روايت آورده كه فرمود در عالم رؤيا خضر (عليهالسلام) را ديدم ، و........
)سوره اخلاص مكي است و چهار آيه دارد ( 4)
سورة الإخلاص
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ(1) اللَّهُ الصمَدُ(2) لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ(3) وَ لَمْ يَكُن لَّهُ كفُواً أَحَدُ(4)
ترجمه آيات
به نام الله كه رحمان و رحيم است ، بگو او الله يگانه است ( 1) .
كه همه نيازمندان قصد او ميكنند ( 2) .
نزاده و زاييده نشده ( 3) .
و هيچ كس همتاي او نيست ( 4) .
بيان آيات
اين سوره خداي تعالي را به احديت ذات و بازگشت ما سوي الله در تمامي حوائج وجوديش به سوي او و نيز به اينكه احدي نه در ذات و نه در صفات و نه در افعال شريك او نيست ميستايد ، و اين توحيد قرآني ، توحيدي است كه مختص به خود قرآن كريم است ، و تمامي معارف ( اصولي و فروعي و اخلاقي ) اسلام بر اين اساس پيريزي شده است .
و روايات وارده از طرق شيعه و سني در فضيلت اين سوره بسيار زياد است ، حتي از هر دو طريق رسيده كه اين سوره معادل با يك ثلث قرآن است ، كه ان شاء الله رواياتش به زودي از نظر خواننده ميگذرد .
ترجمة الميزان ج : 20ص :670
و اين سوره هم ميتواند در مكه نازل شده باشد و هم در مدينه ، و آنچه از بعضي از روايات وارده در سبب نزول آن ظاهر است اين است كه در مكه نازل شده .
قل هو الله احد كلمه هو ضمير شان و ضمير قصه است ، و معمولا در جايي بكار ميرود كه گوينده اهتمام زيادي به مضمون جمله بعد از آن داشته باشد ، و اما كلمه الله مورد اختلاف واقع شده ، حق آن است كه علم به غلبه براي خداي تعالي است ، يعني قبلا در زبان عرب اسم خاص براي حق تعالي نبود ، ولي از آنجايي كه استعمالش در اين مورد بيش از ساير موارد شد ، به خاطر همين غلبه استعمال ، تدريجا اسم خاص خدا گرديد ، همچنان كه اهل هر زباني ديگر براي خداي تعالي نام خاصي دارند ، و ما در تفسير سوره فاتحه ( اولين سوره قرآن ) در باره اين كلمه بحث كرديم .
و كلمه احد صفتي است كه از ماده وحدت گرفته شده ، همچنان كه كلمه واحد نيز وصفي از اين ماده است ، چيزي كه هست ، بين احد و واحد فرق است ، كلمه احد در مورد چيزي و كسي بكار ميرود كه قابل كثرت و تعدد نباشد ، نه در خارج و نه در ذهن ، و اصولا داخل اعداد نشود ، به خلاف كلمه واحد كه هر واحدي يك ثاني و ثالثي دارد يا در خارج و يا در توهم و يا به فرض عقل ، كه با انضمام به ثاني و ثالث و رابع كثير ميشود ، و اما احد اگر هم برايش دومي فرض شود ، باز خود همان است و چيزي بر او اضافه نشده .
مثالي كه بتواند تا اندازهاي اين فرق را روشن سازد اين است كه : وقتي ميگويي احدي از قوم نزد من نيامده ، در حقيقت ، هم آمدن يك نفر را نفي كردهاي و هم دو نفر و سه نفر به بالا را ، اما اگر بگويي : واحدي از قوم نزد من نيامده تنها و تنها آمدن يك نفر را نفي كردهاي ، و منافات ندارد كه چند نفرشان نزدت آمده باشند ، و به خاطر همين تفاوت كه بين دو كلمه هست ، و به خاطر همين معنا و خاصيتي كه در كلمه احد هست ، ميبينيم اين كلمه در هيچ كلام ايجابي به جز در باره خداي تعالي استعمال نميشود ، ( و هيچ وقت گفته نميشود : جاءني احد من القوم - احدي از قوم نزد من آمد ) بلكه هر جا كه استعمال شده است كلامي است منفي ، تنها در مورد خداي تعالي است كه در كلام ايجابي استعمال ميشود .
يكي از بيانات لطيف مولانا امير المؤمنين (عليهالسلام) در همين باب است كه در بعضي از خطبههايش كه در باره توحيد خداي عز و جل ايراد فرموده چنين آمده : كل مسمي
ترجمة الميزان ج : 20ص :671
بالوحدة غيره قليل يعني - و خدا داناتر است - هر چيزي غير خداي تعالي ، وقتي به صفت وحدت توصيف شود ، همين توصيف بر قلت و كمي آن دلالت دارد ، به خلاف خداي تعالي كه يكي بودنش از كمي و اندكي نيست .
و ما در بحثي كه پيرامون توحيد قرآني در جلد ششم اين كتاب داشتيم ، پارهاي از كلمات آن جناب را كه در باره توحيد صادر شده نقل نموديم .
الله الصمد اصل در معناي كلمه صمد قصد كردن و يا قصد كردن با اعتماد است ، وقتي گفته ميشود : صمده ، يصمده ، صمدا از باب نصر ، ينصر معنايش اين است كه فلاني قصد فلان كس يا فلان چيز را كرد ، در حالي كه بر او اعتماد كرده بود .
بعضي از مفسرين اين كلمه را - كه صفت است - به معاني متعددي تفسير كردهاند كه برگشت بيشتر آنها به معناي زير است : سيد و بزرگي كه از هر سو به جانبش قصد ميكنند تا حوايجشان را برآورد و چون در آيه مورد بحث مطلق آمده همين معنا را ميدهد ، پس خداي تعالي سيد و بزرگي است كه تمامي موجودات عالم در تمامي حوائجشان او را قصد ميكنند .
آري وقتي خداي تعالي پديد آورنده همه عالم است ، و هر چيزي كه داراي هستي است هستي را خدا به او داده ، پس هر چيزي كه نام چيز صادق بر آن باشد ، در ذات و صفاتو آثارش محتاج به خدا است ، و در رفع حاجتش او را قصد ميكند ، همچنان كه خودش فرموده : الا له الخلق و الامر ، و نيز به طور مطلق فرموده : و ان الي ربك المنتهي ، پس خداي تعالي در هر حاجتي كه در عالم وجود تصور شود صمد است ، يعني هيچ چيز قصد هيچ چيز ديگر نميكند مگر آنكه منتهاي مقصدش او است و بر آمدن حاجتش به وسيله او است .
از اينجا روشن ميشود كه اگر الف و لام بر سر كلمه صمد در آمده ، منظور افاده حصر است ، ميفهماند تنها خداي تعالي صمد علي الاطلاق است ، به خلاف كلمه احد كه الف و لام بر سرش در نيامده ، براي اينكه اين كلمه با معناي مخصوصي كه افاده ميكند در جمله اثباتي بر احدي غير خداي تعالي اطلاق نميشود ، پس حاجت نبود كه با آوردن الف و
ترجمة الميزان ج : 20ص :672
لام حصر احديت را در جناب حق تعالي افاده كند ، و يا احديت معهودي از بين احديتها را برساند .
و اما اينكه چرا دوباره كلمه الله ذكر شد ، با اينكه ممكن بود بفرمايد : قل هو الله احد و صمد ؟ ظاهرا اين تكرار براي اشاره به اين معنا بوده كه هر يك از دو جمله هو الله احد و الله الصمد مستقلا كافي در تعريف خداي تعالي است ، چون مقام ، مقام معرفي خدا به وسيله صفتي است كه خاص خود او باشد ، پس معنا چنين است كه معرفت به خداي تعالي حاصل ميگردد چه از شنيدن جمله هو الله احد و چه از شنيدن الله الصمد چه آنجور توصيف و تعريف شود و چه اينجور .
و اين دو آيه شريفه در عين حال هم به وسيله صفات ذات ، خداي تعالي را معرفي كرده ، و هم به وسيله صفات فعل .
جمله الله احد خدا را به صفت احديت توصيف كرده ، كه احديت عين ذات است .
و جمله الله الصمد او را به صفت صمديت توصيف كرده كه صفت فعل است ، چون گفتيم صمديت عبارت از اين است كه هر چيزي به سوي او منتهي ميشود .
بعضي از مفسرينگفتهاند : كلمه صمد به معناي هر چيز توپري است كه جوفش خالي نباشد ، و در نتيجه نه بخورد و نه بنوشد و نه بخوابد و نه بچه بياورد و نه از كسي متولد شود .
كه بنابر اين تفسير ، جمله لم يلد و لم يولد تفسير كلمه صمد خواهد بود .
لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا احد اين دو آيه كريمه از خداي تعالي اين معنا را نفي ميكند كه چيزي را بزايد .
و يا به - عبارت ديگر ذاتش متجزي شود ، و جزئي از سنخ خودش از او جدا گردد .
چه به آن معنايي كه نصاري در باره خداي تعالي و مسيح ميگويند ، و چه به آن معنايي كه وثني مذهبان بعضي از آلهه خود را فرزندان خداي سبحان ميپندارند .
و نيز اين دو آيه از خداي تعالي اين معنا را نفي ميكنند كه خود او از چيزي متولد و مشتق شده باشد ، حال اين تولد و اشتقاق به هر معنايي كه اراده شود ، چه به آن نحوي كه وثنيت در باره خدايان خود گفتهاند ، كه بعضي اله پدر و بعضي ديگر اله مادر و بعضي ديگر اله فرزند است ، و چه به نحوي ديگر .
ترجمة الميزان ج : 20ص :673
و نيز اين معنا را نفي ميكنند كه براي خداي تعالي كفوي باشد كه برابر او در ذات و يا در فعل باشد ، يعني مانند خداي تعالي بيافريند و تدبير نمايد ، و احدي از صاحبان اديان و غير ايشان قائل به وجود كفوي در ذات خدا نيست ، يعني احدي از دينداران و بيدينان نگفته كه واجب الوجود ( عز اسمه ) متعدد است ، و اما در فعل يعني تدبير ، بعضي قائل به آن شدهاند ، مانند وثنيها كه براي خدايان خود الوهيت و تدبير قائل شدند ، حال چه خداي بشري مانند فرعون و نمرود كه ادعاي الوهيت كردند ، و چه غير بشري .
و ملاك در كفو بودن در نظر آنان اين است كه براي اله و معبود خود استقلال در تدبير قائلند و ميگويند : الله تعالي تدبير فلان ناحيه عالم را به فلان معبود واگذار نموده و او فعلا مستقل در تدبير آن ناحيه است ، همانطور كه خود خداي تعالي مستقل در تدبير آن ارباب و آلهه است ، و او رب الارباب و اله الالهه است .
و اگر برابري در صفات را نشمرديم ، براي آن بود كه صفت ، يا صفت ذات است يا صفت فعل ، صفت ذات كه عين ذات است و صفت فعل هم از فعل انتزاع ميشود .
و اين معناي از كفو بودن در غير آلهه مشركين نيز تصور دارد ، نظير استقلالي كه بعضي براي موجودي از موجودات ممكن بپندارند ، اين نيز مصداقي است براي كفو بودن ، چون برگشت اين فرض نيز به اين است كه انسان بپندارد مثلا فلان گياه خودش مستقلا بيماري ما را شفا ميدهد و در بهبودي از بيماريمان احتياجي به خداي تعالي نداريم ، با اينكه گياه مذكور از هر جهتي محتاج به خداي تعالي است ، و آيه مورد بحث اين را نيز نفي ميكند .
و صفات سهگانهاي كه در اين سوره نفي شده ، يعني متولد شدن چيزي از خدا ، و تولد خداي تعالي از چيز ديگر ، و داشتن كفو ، هر چند ممكن است نفي آنها را متفرع بر صفت احديت خداي تعالي كرد ، و به وجهي گفت فرض احديت خداي تعالي كافي است در اينكه او هيچ يك از اين سه صفت را نداشته باشد ، و ليكن اين معنا زودتر به نظر ميرسد كه متفرع بر صمديت خدا باشند .
اما اينكه متولد نشدن چيزي از خدا فرع صمديت او است ، بيانش اين است كه ولادت كه خود نوعي تجزي و قسمت پذيري است به هر معنايي كه تفسير شود ، بدون تركيب تصور ندارد ، كسي كه ميزايد و چيزي از او جدا ميشود بايد خودش داراي اجزايي باشد ، و چيزي كه جزء دارد محتاج به جزء خويش است ، چون بديهي است موجود مركب از چند چيز وقتي آن موجود است كه آن چند جزء را داشته باشد ، و خداي سبحان صمد است هر محتاجي در حاجتش به او منتهي ميگردد ، و چنين كسي احتياج در او تصور ندارد .
و اما اينكه زاييده نشدنش از چيزي فرع صمديتاو است بيانش اين است كه تولد
ترجمة الميزان ج : 20ص :674
چيزي از چيز ديگر فرض ندارد مگر با احتياج متولد به موجودي كه از او متولد شود ، و خداي تعالي صمد است ، و كسي كه صمد باشد احتياج در او تصور ندارد .
و اما اينكه كفو نداشتنش متفرع بر صمديت او است ، بيانش اين است كه كفو چه اينكه كفو در ذات خداي تعالي فرض شود و چه كفو در فعل او ، وقتي تصور دارد كه كفو فرضي در عملي كه در آن عمل كفو شده مستقل در ذات خود و بينياز از خداي تعالي باشد ، و گفتيم كه خداي تعالي صمد است و صمد علي الاطلاق هم هست ، يعني همانكفو فرضي در آن عمل كه كفو فرض شده محتاج او است و بينياز از او نيست ، پس كفو هم نيست .
بنابر اين روشن شد كه نفي در دو آيه ، متفرع بر صمديت خداي تعالي است ، و مال صمديت خداي تعالي و فروعات آن به اثبات يگانگي خدا در ذات و صفات و افعال او است ، به اين معنا كه خداي تعالي در ذاتش واحد است و چيزي شبيه به او نيست ، نه در ذاتش و نه در صفات و افعالش ، پس ذات خداي تعالي به ذات خود او و براي ذات خود او است ، بدون اينكه مستند بغير خودش باشد و بدون اينكه محتاج بغير باشد ، به خلاف غير خداي تعالي كه در ذات و صفات و افعال خود محتاج خداي تعالايند ، و او است كه به مقتضا و لياقت ساحت كبريايي و عظمتش موجودي را با صفات و افعال معين خلق ميكند ، پس حاصل مفاد سوره اين است كه ، خداي تعالي را به صفت احديت و واحديت توصيف ميكند .
و از جمله سخناني كه در باره اين آيه گفته شده ، اين است كه مراد از كفو ، همسر است ، چون همسر هر كسي كفو او است .
و بنا به اين گفتار آيه شريفه همان را افاده ميكند كه آيه تعالي جد ربنا ما اتخذ صاحبة افاده ميكند .
و ليكن اين حرف صحيح نيست .
بحث روايتي
در كافي به سند خود از محمد بن مسلم از امام صادق (عليهالسلام) روايت كرده كه
ترجمة الميزان ج : 20ص :675
فرمود : يهوديان از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) پرسيدند : مشخصات و حسب و نسب پروردگارت را براي ما بيان كن .
آن جناب تا سه روز پاسخ نداد ، تا آنكه سوره قل هو الله احد نازل شد .
مؤلف : و در كتاب احتجاج از امام عسكري (عليهالسلام) روايت آورده كه فرمود : سؤال كننده عبد الله بن صورياي يهودي بوده ، و در بعضي روايات اهل سنت آمده كه سائل عبد الله بن سلام بوده ، و اين سؤال را در مكه كرد ، و بعد از شنيدن پاسخ ايمان آورد ، ولي ايمان خود را پنهان ميداشت ، و در بعضي ديگر آمده جمعيتي از يهود بودند كه اين سؤال را از آن جناب كردند ، و در روايات بسياري از طرق اهل سنت آمده كه اصلا سؤال از ناحيه يهوديان نبوده ، بلكه از ناحيه مشركين مكه بوده ، و به هر حال هر چه بوده مراد از حسب و نسب ، صفات و مشخصات خداي تعالي است .
و در كتاب معاني به سند خود از اصبغ بن نباته از علي (عليهالسلام) روايت آورده كه در ضمن حديثي فرمود : نسبت خداي عز و جل همان سوره : قل هو الله ... است و در كتاب علل به سند خود از امام صادق (عليهالسلام) روايت كرده كه در حديث معراج فرمود : خداي تعالي به آن جناب - يعني به رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) - فرمود : قل هو الله احد ، را همانطور كه نازل شده بخوان ، كه اين سوره نسبت و معرف من است .
مؤلف : و نيز به سند خود از موسي بن جعفر روايتي در معناي اين روايت آورده .
و در الدر المنثور است كه ابو عبيد در كتاب فضائل خود از ابن عباس از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) روايت كرده كه فرمود : سوره قل هو الله احد ثلث قرآن است .
مؤلف : روايات از طرق اهل سنت در اين معنا بسيار زياد است ، و آن را از عدهاي از صحابه از قبيل ابن عباس ( كه روايتش گذشت ) ، و ابي الدرداء ، ابن عمر ، جابر ، ابن مسعود ، ابي سعيد خدري ، معاذ بن انس ، ابي ايوب ، ابي امامه ، و غير نامبردگان از رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) روايت كردهاند ، و نيز در عدهاي از روايات وارده از امامان اهل بيت
ترجمة الميزان ج : 20ص :676
(عليهمالسلام) آمده ، و مفسرين در توجيه آن وجوهي مختلف ذكر كردهاند ، كه معتدلترين آن اين است كه تمامي معارف قرآني به سه اصل بر ميگردد ، توحيد و نبوت و معاد ، و سوره مورد بحث از اين سه اصل يك اصل را متعرض شده ، از اول تا به آخرش در باره آن سخن گفته ، و آن اصل توحيد است .
و در كتاب توحيد از امير المؤمنين (عليهالسلام) روايت آورده كه فرمود در عالم رؤيا خضر (عليهالسلام) را ديدم ، و اين رؤيا يك شب قبل از جنگ بدر بود ، به آن جناب گفتم : از آنچه داري چيزي به من تعليم بده كه بر دشمنان پيروز شوم .
خضر گفت : بگو : يا هو يا من لا هو الا هو ، همينكه صبح شد ، رؤياي خود را براي رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) بازگو كردم ، به من فرمود : اي علي اسم اعظم را ياد گرفتي ، و اين كلام در جنگ بدر همچنان بر زبانم بود .
و نيز در آن كتاب آمده كه امير المؤمنين علي (عليهالسلام) سوره قل هو الله احد را خواند ، و وقتي فارغ شد گفت : يا هو يا من لا هو إلا هو اغفر لي و انصرني علي القوم الكافرين - اي كسي كه نيست او مگر او ، مرا بيامرز و مرا بر قوم كافر ياري فرما .
و در نهج البلاغه در باره خداي تعالي آمده : الاحد لا بتاويل عدد - احد است ، اما نه به تاويل عدد .
مؤلف : اين روايت را در توحيد هم از حضرت رضا (عليهالسلام) نقل كرده به اين عبارت : احد لا بتاويل عدد .
و در اصول كافي به سند خود از داوود بن قاسم جعفري روايت آورده كه گفت : به امام ابي جعفر دوم جواد الائمه (عليهالسلام) عرضه داشتم : كلمه صمد چه معنايي دارد ، فرمود به معناي سيد مصمود اليه است ، يعني بزرگي كه تمام موجودات عالم در حوائج كوچك و بزرگ به او مراجعه ميكنند و محتاج اويند .
مؤلف : و در تفسير كلمه صمد معاني ديگري از ائمه اهل بيت (عليهمالسلام) روايت شده ، از آن جمله امام باقر (عليهالسلام) فرمود : صمد به معناي سيد و بزرگي است كه
ترجمة الميزان ج : 20ص :677
سايرين او را اطاعت كنند ، سيدي كه مافوق او هيچ آمر و ناهي نباشد .
و از حسين بن علي (عليهماالسلام) روايت شده كه فرموده است : صمد كسي و چيزي را گويند كه جوف ندارد ، و نيز به كسي گويند كه نميخوابد ، و همچنين به كسي گفته ميشود كه لم يزل بوده و لا يزال خواهد بود .
و از امام سجاد (عليهالسلام) نقل شده كه فرمود : صمد كسي است كه هر گاه بخواهد چيزي را ايجاد كند تنها بگويد : باش آن چيز موجود شود .
و باز صمد به معناي كسي است كه موجودات را بدون الگوي قبلي خلق كرده ، آنها را اضداد و به اشكال مختلف و ازواج خلق كرده ، كسي است كه در يكتايي و ضد نداشتن يگانه است ، و نيز در نداشتن شكل و مثل و شريك يكتا است .
و اصل در معناي صمد همان معنايي است كه از ابي جعفر دوم (عليهالسلام) نقل كرديم ، چون در معناي آن لغتي از مفهوم قصد گرفته شده بود ، و بنا بر اين ، معاني ديگر و مختلفهاي كه از ساير ائمه (عليهمالسلام) نقل شد تفسير به لازمه معناي اصلي است ، چون همه آنها از لوازم مقصود بودن خداي تعالي است ، آري خداي تعالي مقصودي است كه هر موجودي در هر حاجتي كه دارد به سوي او رجوع دارد ، و خود او دچار هيچ حاجتي نميشود .
و در كتاب توحيد از وهب بن وهب قرشي از امام صادق (عليهالسلام) از آباي گرامياش (عليهمالسلام) روايت آورده كه اهل بصره به حسين بن علي (عليهماالسلام) نامهاي نوشته ، و در آن از كلمه صمد پرسيدند ، حضرت در پاسخشان اين نامه را به ايشان نوشت : بسم الله الرحمن الرحيم ، اما بعد ، مبادا در قرآن كريم خوض كنيد .
و در آن جدال راه نيندازيد ، و بدون علم و از روي مظنه و سليقه در باره آن چيزي مگوييد ، كه از جدم رسول خدا (صلياللهعليهوآلهوسلّم) شنيدم كه ميفرمود : كسي كه بدون علم در باره قرآن سخن بگويد ، نشيمنگاه او پر از آتش خواهد بود ، و خداي سبحان خودش كلمه صمد را تفسير كرده ، بعد از آنكه فرمود : الله احد الله الصمد ، آن را با دو آيه بعد تفسير نموده ، فرمود : لم يلد و لم يولد و لم يكن له كفوا احد .
و نيز در آن كتاب به سند خود از ابن ابي عمير از موسي بن جعفر (عليهالسلام) روايت آورده كه فرمود : و بدانكه خداي تعالي واحد و احد ، و صمد است ، نه فرزنددار ميشود تا فرزندش از او ارث ببرد ، و نه خود از كسي متولد شده تا پدرش با او شريك باشد .
ترجمة الميزان ج : 20ص :678
و باز در آن كتاب در خطبه ديگر از امير المؤمنين (عليهالسلام) آمده كه فرمود : خداي عز و جل كسي است كه از كسي متولد نشده تا در عزت شريكي داشته باشد ، و خود فرزنددار نميشودتا موروثي از بين رفتني باشد .
و در همان كتاب در ضمن خطبهاي از آن جناب آمده كه فرمود : خداي تعالي بزرگتر از آن است كه كفوي داشته باشد تا به آن كفو تشبيه شود .
ورود کاربران
خوش آمدید! لطفا وارد حساب خود شوید