جوادالائمه امام محمدبن علي عليهما‌السلام نهمين امام از خاندان اهل‌بيت عليهم السلام است. القابي............

جوادالائمه امام محمدبن علي عليهما‌السلام نهمين امام از خاندان اهل‌بيت عليهم السلام است. القابي كه براي آن امام برشمرده‏اند و هر يك گوياي بُعدي از شخصيت آسماني حضرت است، عبارت‏اند از: «مختار، مرتضي، متوكل، متقي، زكي، تقي، منتجب، مرتضي، قانع، جواد، عالم رباني، منتجب المرتضي و... .» (1)

ابن صباغ مالكي از القاب «جواد، قانع، مرتضي‏» ياد مي‏كند و مي‏گويد: مشهورترين لقب امام، «جواد» است.(2) شيخ صدوق نيز مي‏نويسد: به محمدبن علي الثاني، تقي گفته شد؛ چون براي خدا تقوا پيشه كرد و زماني كه مامون شبانه با حالتي مست وارد شد و او را با شمشير زد و گمان كرد حضرت را كشته است، خداوند او را نگه داشت. (3)

كنيه‏هاي حضرت نيز عبارت‏اند از: ابو جعفر ثاني (كنيه جدش امام باقر عليه السلام) و ابو علي . (4)

به نوشته ابن صباغ مالكي، چهره‏اي سفيد و اندامي متوسط داشت (5) و نقش انگشترش به نقل طبري «العزة لله‏» مانند انگشتر پيامبر صلي الله عليه و آله بود. (6)

مادر حضرت، سبيكه نوبيه بود. (7) به نقل شيخ مفيد فرزندان حضرت «علي الهادي عليه السلام، موسي، فاطمه، امامه‏» بودند(8) و طبرسي از دختران به «حكيمه، خديجه، ام كلثوم‏» اشاره مي‏كند و مي‏گويد: برخي تنها از فاطمه و امامه ياد كرده‏اند. (9)

شيخ طوسي روز دهم رجب را سال تولد وي مي‏داند (10) و به نقل طبرسي آن امام در عصر معتصم به شهادت رسيد. (11) در اين هنگام، 25 سال و 2 ماه و 18 روز از دوران حيات امام مي‏گذشت. (12)

مرحوم كليني مي‏نويسد:

«محمدبن علي عليهماالسلام در حالي كه 25 سال و سه ماه و دوازده روز از عمرش مي‏گذشت، در روز سه شنبه، 6 روز قبل از ذي حجه سال 220 ه . ق شهيد شد و بعد از پدر ده سال (منهاي بيست روز) زندگي كرد.» (13)

ايشان با محمد امين بن هارون تا سال 198 ه . ق (قبل از امامت) معاصر بود. از آن پس با مامون بن هارون (از 198 تا 218 قبل از امامت و 218 تا 203 در زمان امامت) هم عصر بود و سرانجام با معتصم عباسي از 17 رجب يا شعبان 218 ه . ق تا لحظه شهادت، ذي قعده 220 ه . ق معاصر بود.

اينك كه در آستانه شهادت جانگداز آن امام بزرگ و غريب قرار گرفته‏ايم، به بازخواني گوشه‏هايي از مظلوميتش در طول دوره امامت تا لحظه شهادت مي‏پردازيم. (14)



اخبار شهادت امام جواد عليه السلام

مسعودي مي‏نويسد: وقتي ابوجعفر به دنيا آمد، ابوالحسن (امام رضا عليه السلام) به يارانش فرمود: «في تلك الليلة قد ولد لي شبيه موسي بن عمران فالق البحار [و شبيه عيسي بن مريم] قدست ام ولدته فلقد خلقت طاهرة مطهرة. [ثم قال] بابي و امي شهيد يبكي عليه اهل السماء يقتل غيظا و يغضب الله علي قاتله فلا يلبث الا يسيرا حتي يعجل الله به الي عذابه الاليم و عقابه الشديد؛ (15) در اين شب براي من فرزندي شبيه موسي بن عمران به دنيا آمد كه شكافنده درياهاست، [و شبيه عيسي بن مريم] مادرش مقدس است و پاك و پاكيزه خلق شد. به جان پدر و مادرم شهيدي مي‏شود كه اهل آسمان بر او مي‏گريند. از روي خشم كشته مي‏شود و خدا بر قاتل او خشم مي‏گيرد؛ پس [قاتل او] نمي‏ماند مگر اندكي تا اين كه خدا عذاب دردناك و عقاب شديد را به سوي او مي‏فرستد.»

امام جواد عليه السلام خود فرموده بود كه «سي ماه بعد از مامون اجل او فرا خواهد رسيد.» (16) و به گفته محمدبن الفرج آن حضرت به او نوشته بود: «خمس را برايم بفرستيد كه بيشتر از امسال در بين شما نيستم.» (17)

مرحوم كليني نيز حكايتي دردناك از اين آگاهي امام به شهادتش نقل مي‏كند و به نقل از اسماعيل بن مهران مي‏نويسد: وقتي ابوجعفر عليه السلام از مدينه به بغداد براي بار اول مي‏خواست ‏برود، گفتم: من بر شما مي‏ترسم. با چهره‏اي گشاده، فرمود: غيبت من در اين سال نيست. وقتي بار دوم به سوي معتصم مي‏رفت، گفتم: شما مي‏رويد، بعد از شما امامت ‏با كيست؟ حضرت جواد عليه السلام چنان گريست كه محاسنش خيس شد و فرمود: «بعد از من امر امامت مربوط به فرزندم علي عليه السلام است.» (18)

چگونگي شهادت امام جواد عليه السلام

سابقه خباثت و دشمني معتصم، خليفه عباسي، نشان مي‏دهد كه دستور قتل توسط وي صادر شده است؛ هر چند عاملان مستقيم آن به نقل‌هاي مختلف، افراد مختلفي باشند و يا هر يك از آنها به عنوان تكميل كننده پرونده شهادت حضرت عمل كرده باشند. اين موضوع به قدري روشن بود كه مسعودي مي‏نويسد: «فلما انصرف الي العراق لم يزل المعتصم و جعفر بن المامون يدبرون و يعملون الحيلة في قتله؛ (19) وقتي امام جواد عليه السلام [از مكه با همسرش] به عراق بازگشت، معتصم و جعفر بن مامون دائما در تدبير و دست ‏به كار چاره‏اي براي قتل او بودند.» روايت‌هاي مختلفي كه به دست آمده، چنين است:

1 . روايت مسعودي

روايت فوق عامل اصلي قتل را خليفه عباسي معرفي مي‏كند، مسعودي در ادامه مي‏نويسد: جعفر بن مامون كه از كينه ام فضل نسبت‏ به امام (به دليل برتري ام ابي الحسن نزد امام) خبر داشت و مي‏دانست كه ام فضل از او صاحب فرزند نشده است، در انگور رازقي سم ريخت و ام فضل با تعريف و تمجيد آن را به امام داد و حضرت خورد. در اين هنگام پشيمان شد و گريست. امام فرمود: گريه‏ات براي چيست؟ به خدا قسم خدا به فقري گرفتارت كند كه نجات نيابي و به بلايي كه پوشانده نشود.» (20)

2 . روايت ابن شهرآشوب

معتصم به عبدالملك زيات، وزير خود در مدينه، نوشت كه امام و ام فضل را راهي بغداد كند. او هم علي بن يقطين را مطلع كرد و امام راهي شد. معتصم حضرت را گرامي داشت و اشناس (فرمانده ارتشي) را با هدايايي به استقبال فرستاد. همراه آنها شربت ترش مزه (ريواس) آلوده به زهر را هم داد و گفت: اين شربت را با يخ خنك كرده‏ايم و اميرالمؤمنين، احمدبن ابي دؤاد، سعدبن خصيب و جماعتي از بزرگان هم نوشيده‏اند و خليفه دستور داده تا خنك است‏ شما هم بنوشيد. امام فرمود: شب مي‏نوشم. گفت: آن وقت ‏برفش آب مي‏شود. وي آن قدر اصرار كرد كه امام آن را نوشيد. (21)

3 . روايت عياشي

زرقان دوست صميمي ابن ابي دؤاد، بعد از نقل ماجراي قضاوت فقهاء و امام در مورد قطع دست دزد كه به رسوايي قاضيان و سربلندي امام انجاميد، مي‏گويد: سه روز بعد، ابي دؤاد نزد خليفه رفت و گفت: حق اميرالمؤمنين به گردن من باشد، خيرخواهي در بقاء حكومت و شما بر من واجب است و از اين حق روي بر نمي‏گردانم، هر چند مرا در آتش بسوزانند . او گفت: آن چيست؟ ابن ابي دؤاد گفت: وقتي اميرمؤمنان در مجلس فقها رعيتش را جمع مي‏كند تا درباره مسئله‏اي حكم دهند، آن گاه آنان حكم را بر اساس آنچه نزدشان ثابت است، اعلام مي‏دارند و اين در حالي است كه وزيران و حاجبان و خانواده خليفه در مجلس حضور دارند و مردم عوامي كه در پشت درها هستند، مطالب را مي‏شنوند، آن گاه امير از گفته فقهاء دربار روي بر مي‏تابد و به گفته مردي عمل مي‏كند كه بيشتر اين امت‏ به امامتش معتقدند و او را سزاوارتر از خليفه مي‏دانند، با همه اينها، اميرمؤمنان چگونه مي‏تواند از عدم اطاعت مردم و شكست‏ حكومت عباسيان آسوده خاطر باشد؟ رنگ از چهره معتصم پريد و گفت: «جزاك الله عن نصيحتك خيرا .» معتصم روز چهارم به يكي از وزيران دستور داد حضرت را دعوت و مسموم كند و اگر قبول نكرد، بگويد: مجلس خصوصي است. وزير چنان كرد و امام چون لقمه اول را در دهان گذاشت و احساس مسموميت كرد، دستور داد مركبش را براي رفتن آماده كنند و در مقابل اصرار ميزبان فرمود: خروج من از خانه به نفع توست. امام آن روز و شب را در اثر مسموميت در بستر افتاد و سرانجام به شهادت رسيد.» (22)



پي‏نوشت‌ها:

1)دلائل الامامة طبري، ص 396/ الارشاد، ص‏327/ اعلام الوري، ج‏2، ص‏91/ كشف الغمه، ج‏2، ص 343/ بحار الانوار، ج‏50، ص‏ 16 .

2)فصول المهمة، ص ‏254/ بحار الانوار، ج‏50، ص ‏15 .

3)معاني الاخبار، ص‏ 65/ بحار الانوار، ج‏50، ص ‏16 .

4)بحار الانوار، ج‏50، ص‏13/ دلائل الامامة، ص ‏396 .

5)فصول المهمه، ص ‏254/ بحار الانوار، ج‏50، ص ‏15 .

6)دلائل الامامة، ص‏397 .

7)برخي هم خيزران يا بانويي از اهل‌بيت ماريه همسر پيامبر صلي الله عليه و آله، ريحانه و كنيه‏اش ام الحسن، سكينه، دره و اهل مريسيه دانسته‏اند؛ كافي، ج‏1، ص‏492/ ارشاد مفيد، ص‏297/ مناقب ابن شهر آشوب، ج‏4، ص ‏379 .

8)ارشاد مفيد، ص‏327 .

9)بحار الانوار، ج‏50، ص‏13 .

10)مصباح المتهجد، ص‏ 805/ بحار الانوار، ج‏50، ص‏7 .

11)ارشاد، ص ‏319/ درباره اقوال ديگر، ر . ك: دلائل الامامه، ص ‏394/ بحار الانوار، ج‏50، ص‏7 .

12)كافي، ج‏1، ص‏492/ درباره اقوال ديگر، ر . ك: همان ج‏1، ص‏497 .

13)كافي، ج‏1، ص‏497 .

14)درباره امام جواد عليه السلام به مقالاتي كه پيرامون اين شخصيت آسماني در ماهنامه مبلغان نگاشته شده رجوع كنيد، اين مقالات عبارت‏اند از:

«نگاهي به سيره تبليغي امام جواد عليه السلام‏» ش 2، محمد حاج اسماعيلي.

«امامت جواد الائمه عليه السلام با نگرشي بر مسئله امامت و بلوغ جسمي‏» ش‏9، محمد عابدي.

«مناظره‏اي از امام جواد عليه السلام‏» ش‏33، سيدجواد حسيني.

«ماجراي شهادت امام محمدتقي عليه السلام‏» ش‏37، سيد مجتبي اهري.

«امام جواد عليه السلام پاسدار حريم وحي‏» ش‏45، عبدالكريم پاك نيا .

15)ديوان الادب، علامه محمد صالح حائري مازندراني، ص 282 .

16)اثبات الوصية، ص‏210/ عيون المعجزات، ص ‏118 (با اختلاف) .

17)بحار الانوار، ج‏50، ص‏64 .

18)اعلام الوري، ج‏2، ص‏1001/ بحار الانوار، ج‏50، ص‏63 .

19)كافي، ج‏1، ص‏323 .

20)اثبات الوصية، ص‏219 - 220/ عيون المعجزات، ص‏129 (با اختلاف) .

21)اثبات الوصية، ص‏219/ عيون المعجزات، ص‏129/ بحار الانوار، ج 5، ص‏16 .

22)مناقب، ج‏4، ص‏384/ بحار الانوار، ج‏50، ص‏ 8 .